Prawnukom:
Aleksandrze, Franciszkowi, Jakubowi
Jamesòwi i Jasiowi

Od Autora

Jakaś tajemnicza moc ocaliła moje zeszyty z roku 1954, a także z lat późniejszych, w których próbowałem swe literackie marzenia przemienić w rzeczywistość. Próbowałem z uporem. W ten sposób pióro moje stawało się coraz sprawniejsze. Nawet się tego nie spodziewałem. Tamte wiersze niewiele jednak miały wspólnego z poezją. Jeszcze nie rozbudowałem w sobie abstrakcyjnego myślenia, nie znałem metafory. Zresztą, z ówczesnym zasobem wiedzy nie byłem zdolny wieloznaczności poezji skonstruować ani zrozumieć.
Dzięki tajemniczej mocy zachowało się też w tych zeszytach, kilka młodzieńczych wierszy. Wiele w nich błędów gramatycznych i zwykłej nieporadności. Zeszyty, w których wiersze zapisywałem, służyły mi do obliczania wielkości pól, na których traktorzyści mojej brygady wykonywali prace rolnicze. Zapisywałem w nich ilość przepracowanych godzin, zużytego paliwa, a także nazwiska usługobiorców. Zapiski te zajmowały ostatnie karty, a pierwsze strony zeszytów służyły wierszom. Oto fragment erotyku pt. Pieszczota z lipca 1954 roku.

Stęskniony biorę Cię w objęcia,
ty do mnie tulisz swoją twarz.
Powtarzam miłości zaklęcia,
mrok nocy ukrył w sobie nas.

I fragment wiersza z 8 sierpnia 1954 roku.

Stanęłaś w oknie jak biały kwiat
i patrzysz w ciemny, śpiący już świat.
Ja razem z Tobą zapatrzony
w gwiaździste niebo, w drzew korony.
I tak stoimy, nie rozmawiamy,
w milczeniu urodę nocy przeżywamy.

W kolejnym zeszycie z 1954 roku znalazł się z kolei wiersz zatytułowany Jesień.

Wiszą ostatnie liście na drzewie,
a wiatr je strąca, one szeleszczą.
Ptaki żegnają, lecą ze śpiewem,
w promieniach złotych, jesiennych błyszczą.
Przyroda zasypia, zima nadchodzi.
Jesień głęboka wokół panuje.
Tylko oracze pieśni zawodzą,
Nad nimi wrona tylko kołuje. […]

Piętnastego października 1954 roku popadłem zapewne w psychiczny „dołek”. A sądzę tak, gdy czytam ten wiersz.

Smierć nie mija, nie przebiera,
mnie zabierze też.
I ludziom serca rozdziera
głodna ciągle łez.
Ach, nadejdzie kiedyś chwila,
co położy kres,
a dziś życie me rozkwita
jako w maju bez. l…]

W jednym z zeszytów z piwnicznego archiwum, które już liczy sobie ponad 60 lat, znalazłem brudnopis listu do „Sztandaru Młodych”, gdzie posłałem swoje wiersze do oceny. Może wiązałem z tym listem cichą nadzieję na publikację? Nie pamiętam. A to ten list.

Droga Redakcjo „Sztandaru Młodych”!
Jestem stałym czytelnikiem Twojego pisma. Często w nim czytam wiersze nieznanych lub mało znanych poetów. Po długiej walce z sobą, postanowiłem także posłać wiersze, nad którymi przesiedziałem wiele godzin. Nie wiem, Droga Redakcjo, jak ocenisz to, co napisałem. Ja zawsze wysoko cenię, co w trudzie ktoś osiąga. Gdy przeczytałem pewnemu panu wiersz pt. „Zdrada”, powiedział mi: —Gdybyś napisał, że ona chciała się utopić, ponieważ jej kochany nie wykonywał stu procent normy, to byłoby dobrze widziane. Czy miał rację?

Nie mam już tej odpowiedzi, ale pamiętam, że była bardzo krytyczna i na długo wytrąciła mi pióro z ręki. A ten pan, co mi powiedział o stu procentach normy, był działaczem politycznym. Pracował w POM-ie jako instruktor Komitetu Powiatowego PZPR. Niepotrzebnie list posłałem, ale mleko się rozlało.
Upłynęło parę lat. Posyłałem wiersze do innych redakcji. Odpowiedzi ich pogłębiały we mnie kompleks niższości, bez świadomości, że kompleks ten akceptuję i staje się cząstką mojej osobowości. A przy tym literackie wzorce sprawiły, że oczekiwałem zbyt wiele od ludzi wśród których żyłem. Irytowało mnie ich rozumowanie i osobliwa bezradność intelektualna.
W 1960 roku uparłem się pewną myśl zawrzeć w wierszu. Oto rośnie sobie kwiat. Chodzę do niego. Chodzę, bo go podziwiam, a potem zapytuję, dlaczego wyrósł na ścieżce, dlaczego ona przy nim się kończy. Miałem wiele kłopotów z wewnętrznym ładem tego wiersza. Nigdy też nie doprowadziłem go do stanu drukowalności. Ale zdawałem sobie sprawę, że jest to maleńki krok w moim poezjowaniu. Wiersz ten brzmi:

Dlaczego na ścieżce wyrosłeś
maleńkie słońce
Twe płatki krwawe
serce gorejące
Dlaczego na ścieżce wyrosłeś
powiedz kwiateczku
Niech ludzie wiedzą
Naucz miłości
Mnie nie mów
Ja przecież wiem
że ścieżki tej nie było
zanim zakwitłeś
Ja przecież wiem
że ona przy tobie się kończy

Ten wiersz wraz z innymi posłałem do „Nowej Wsi” w 1960 roku. Odpowiedź otrzymałem pozytywną. Cytuję z pamięci, bo TAKIE
OPINIE się pamięta: Wiersze Pana świadczq o dużej kulturze literackiej i sporych zdolnościach poetyckich.
To mnie wzmocniło. Narodziła się we mnie nadzieja. Od dawna zdawałem sobie sprawę, że moje hobby muszę podbudować wiedzą. Książki towarzyszyły mi zawsze. Poświęcałem im każdą wolną chwilę. I z tą świadomością pisałem wiersz Cel:

Pozwól mi wyjść na spotkanie
lub otwórz okno, rozpędź mroki.
Na chwilę krzyk mój niech ustanie,
pozwól, niech spojrzę na obłoki.
Niech się pokłonię jasnemu niebu,
niech się za serce chwycę zbolałe
i wiem, zapłaczę, ale czemu?
Chyba zwycięstwu na cześć, na chwałę.

Pozwól mi wyjść na spotkanie.
Do kogo mówię? To chyba sen.
I kogo proszę o zmiłowanie?
Wszędzie tu pusto. O, hej! O, hej!
A więc nie wyjdę na spotkanie.
Zaprę się w sobie, w myślach zatopię.
Sam jasność stworzę. Nim dzień nastanie,
popłynę srebrnym obłokiem.

W 1960 roku napisałem też wiersz Załkała łąka.

Załkała łąka, gdy brzękła kosa,
łzy jak paciorki zalśniły.
Stokrotki — gwiazdy, hen, na niebiosach
spokojnie głowy zwiesiły

I płacze łąka złotymi łzami,
płacze poranek takimiż.
A kosiarz wzdycha, moi kochani,
a może płacze wraz z nimi.

Czas uciekał niedaremnie. Wiedziałem, ku czemu zmierzam. Podjąłem też naukę w Technikum Rolniczym w Srodzie. Dzisiaj bardzo wysoko cenię wiedzę, którą tam zdobyłem. Pomimo nawału zajęć nie zaniedbywałem swoich literackich zainteresowań. Powstawały nowe wiersze. Czytałem dużo. Nie marnowałem żadnej wolnej chwili. Wiedziałem, że literatura wymaga niezwykłych poświęceń. W styczniu 1972 roku moje pisarskie tworzywo zyskało wyraźnie nowy wymiar. Zafascynował mnie wiersz biały. Jeden z takich utworów brzmi:

Położyłem swe spojrzenie
na szczycie kurhanu.
Zawiesiłem swą nadzieję
na srebrzystej pajęczynie.
Tylko nie wiem, co zrobić
z moim sercem wołającym.
Tylko nie wiem, jak pomóc
ustom moim milczącym.

Inny wiersz z tego okresu pt. Do poezji ma natomiast postać:

Nie odchodź,
zostań ze mną.
W tobie moja siła.
Pięścią rozwalę,
na grzbiet swój wezmę
ściany widnokręgów.
Ja ze wsi, rozumiesz?
Pójdziemy razem
przez pola i łąki,
i opowiemy ludziom,
jak niebo nocą
kradnie stokrotki.
Niech wiedzą.

Kolejny zeszyt pochodzi z roku 1974. Nadal mocuję się z wierszem białym, co poświadcza ten fragment.

Myśl moja — nasienie
ludziom nieznane
rzucone w czarną glebę
Wyrośnie wiosną
niezdarną rośliną
z dwoma listkami i sercem
Wyrośnie w wieńcu zbóż
Oj niedobrze
gdy gospodarz ją wyrwie i między chwasty rzuci
zanim zakwitnie

Odwracam karty zeszytu z 1974 roku i spotykam wiersz, który po latach pt. Oczekiwanie znalazł się w moim pierwszym tomiku Słowa słońcem wezbrane, opublikowanym w 1988 roku.

Noc wydłuża oczekiwanie
Przyjdź do mnie
Domy pod żaglem dymu
odpłynęły w mrok
Okna drążą tunele
Nad latarniami
dojrzały bąble blasku
Przyjdź
będę tam
dokąd myśl twoja
mnie zaprowadzi

Wiersz ten ogłoszono wówczas z niewielkimi zmianami, a ja przytaczam go tutaj w formie pierwotnej. I na koniec wiersz Moje nuty, którym zadebiutowałem w „Zielonym Sztandarze” w styczniu 1975 roku i który później także ukazał się w tomiku Słowa słońcem wezbrane, tym razem pt. Spiew mój. Jak poprzednio przywołuję go w zachowanej w moim zeszycie postaci.

Spiew mój się rodzi
z niespokojnych łanów
Z dróg polnych
utajonych obłoków kurzu
Z drzewa
co plamę cienia
rzuca w poprzek drogi
by chłód przykucnął
gdy słońce dojrzeje
Śpiew mój wypływa
od wierzby śródpolnej
gdzie drzemią fujarki
oczekując wiosny

Tak dojrzewały moje wiersze, tak ja dojrzewałem do poezji. Potrzeba było wielu lat, by opanować operowanie słowem. Bo przecież poezja wymaga niezwykle subtelnego przekazywania myśli, używania do tego słów pieczołowicie dobranych, a to nie jest proste. Sądzę, że ostatni cytowany wiersz stanowił pierwszy stopień schodów, wiodących do wspomnianego debiutanckiego tomiku.
A teraz parę słów o mojej prozie. Wszystkie opowieści brałem z życia. Zdawałem sobie sprawę, że to jest ich wartością. Każda opowieść to otwarta furta, przez którą widać fragment dawnej rzeczywistości. Srodowisko pegeerowskie, w którym żyłem, było specyficzne. Niosło obyczaje od czasów obszarniczych, przeniosło je przez wojnę i z tym balastem weszło w okres powojenny. Nie zmieniało się ono z dnia na dzień. Pokolenie pokoleniu przekazywało sposób reagowania na określone sytuacje. Jeszcze długo po wojnie pozycja kierownika budziła szacunek, pielęgnowany poddańczo od czasów przedwojennych.
Kończę, niech moje opowieści, które nazwałem „epizodami”, mówią same za siebie.

Józef Chojnacki